Als lid van de Koninklijke Commissie voor Toponymie en Dialectologie (KCTD) hou ik mij sinds enkele jaren bezig met de studie van plaatsnamen in Oost-Brabant. Ik behandelde meer dan 40 gemeenten in het Hageland en werkte mee aan de heruitgave van het verklarend woordenboek De Vlaamse Gemeentenamen. Momenteel richt ik mij op de toponiemen van Walshoutem, de zuidelijkste deelgemeente van Landen.

Het onderzoek naar deze plaatsnamen is niet eenvoudig, omdat Walshoutem lange tijd deel uitmaakte van Borgworm (Frans: Waremme), dat onder de provincie Luik viel. Daardoor zijn oude bronnen vaak moeilijk te traceren.

De oorsprong van de naam Walshoutem

De oudst bekende vermeldingen van de dorpsnaam zijn: Holtheim (1118), Holtheym (1172) en Houthem (1262). De naam Houtem is samengesteld uit hout en heem, wat “woning in het bos” betekent.
De toevoeging Wals verwijst naar de nabijheid van de taalgrens en het Land van Luik. Een oudere benaming, Bisschopshoutem (Frans: Houtain-l’Évêque), herinnert eraan dat het dorp in 1036 geschonken werd aan de bisschop van Luik.
Recent kreeg een wijk in Landen de naam Prins Bisschoppenlaan, een knipoog naar dit verleden.

Kadasterkaarten van Fraikin en Popp

In 1828 stelde L.J. Fraikin kadasterkaarten op van Walshoutem, toen nog bekend als Houtain-l’Évêque. Deze kaarten omvatten een algemeen plan en vier detailkaarten: A1, A2, B1 en B2. De Bormansstraat (toen weg 1) vormde de grens tussen twee secties:

  • Sectie A (het Westen): nummers A 1 tot A 697 en A 698 tot A 1343
  • Sectie B (het Oosten): nummers B 1 tot B 776 en B 777 tot B 999

Samen telde het dorp in 1828 2.342 kadasternummers.

De straatnamen op Fraikins kaarten zijn vaak klein en moeilijk leesbaar. Rond 1860 stelde P.C. Popp nieuwe kadasterkaarten samen. Daarop verschijnen twee nieuwe hoofdwegen:

  • De Route de Hannut à Landen (nu de Hannuitse Steenweg van Avernas-le-Bauduin naar Walsbets)
  • De Route de Hannut à Saint-Trond (nu de Steenweg naar Sint-Truiden van de Hannuitse Steenweg naar Wezeren)

De aanleg van deze wegen bracht aanzienlijke wijzigingen in het bestaande wegenpatroon.

Atlas der Buurtwegen van 1841

Door de wet van 1841 werden gemeenten verplicht om al hun wegen en voetpaden systematisch te beschrijven. Voor Walshoutem resulteerde dit in de Atlas der Buurtwegen, bewaard in het Provinciehuis van Leuven. Deze atlas beschrijft 49 wegen en voetpaden, genummerd en benoemd.
Enkele voorbeelden:

  • Weg 4: Chemin de Bertrée à Houtain-l’Évêque, (Chemin) de Bertrée
  • Weg 8: Chemin de Wamont à Bertrée, (Chemin) des Houilles

Volgens Fraikin werd weg 8 in 1828 aangeduid als Chemin nommé Colestraat de Bertrée à Wamont (Fraikin, A1). Een deel van deze weg bestaat nog ten zuiden van de E40, maar heeft geen naam meer.

Sommige straatnamen zijn moeilijk te situeren. Zo wordt in de atlas weg 20 aangeduid als Lamendrieszouw: 1841 Chemin de l’intérieur du village de Houtain-l’Évêque, Lamendries Zoue (ABu). Het ging om een verdwenen straatje tussen Jacostraat 7 en Stelhainstraat 2.

Oude en nieuwe namen in kaart via Geopunt

Via de toepassing Geopunt kan men de huidige toestand van de straten in Walshoutem vergelijken met historische kaarten zoals die van Popp, Vandermaelen, Villaret en de Atlas der Buurtwegen. Sommige oude straatnamen zijn daarin opnieuw zichtbaar.

Zo staat onder de huidige Clement Gregoirestraat (weg 14) foutief de naam Ezelweg aangeduid. Volgens de historische bronnen verwijst deze naam naar weg 13:

  • 1828: Chemin d’âne (Fraikin, B1)
  • 1841: Chemin de Houtain-l’Évêque à Wezeren, Chemin d’âne (ABu)
  • 1860: Chemin d’Ane (Popp)

Van de oorspronkelijke Ezelweg blijft weinig over. Een zuidelijke zijstraat van de Wezerenstraat in Wezeren is naamloos, de rest van het tracé is verdwenen.